Dặn dò chung

- Việc đổi mới cách kiểm tra đánh giá đối với môn ngữ văn của Bộ GD-ĐT nhằm mục đích hướng vào việc đánh giá – kiểm tra năng lực của học sinh, tránh lối học cũ. Năm nay, đề thi sẽ có những thay đổi đáng kể so với đề thi các năm trước nhưng chắc chắn sẽ vừa sức với học sinh. Chẳng hạn thời gian thi rút ngắn còn 120 phút thì dung lượng kiến thức và yêu cầu sẽ phù hợp để học sinh làm được bài; ngữ liệu trong cả hai phần đọc hiểu và làm văn sẽ gần gũi và dễ hiểu… Vì vậy, các em cần yên tâm để ôn tập và làm bài thi cho tốt. Với cả hai dạng bài nghị luận (Nghị luận văn học và nghị luận xã hội), cần rèn cách viết ngắn gọn, chặt chẽ mà thuyết phục để đảm bảo được yêu cầu của bài văn nghị luận và phù hợp với thời gian 120 phút.

- Việc ôn tập và luyện thi môn Văn có những nét đặc thù khác so với những môn học khác, lượng kiến thức của môn Văn tương đối nhiều và bắt buộc các em học sinh phải học thuộc lòng nhiều, phải đọc tác phẩm thì mới có thể làm được bài. Đối với những môn học xã hội khác có thể đơn thuần học thuộc lòng, nhưng môn Văn thì ngoài việc học thuộc các tác phẩm và nắm vững kiến thức cơ bản thì các em còn phải đọc hiểu văn bản, cảm nhận thơ văn hay những bài nghị luận xã hội. Nghĩa là để ôn tốt môn Văn đòi hỏi kết hợp cả yêu cầu học thuộc, kĩ năng làm bài tốt và tư duy logic. Ngoài ra, môn Văn còn thiên về cảm nhận riêng vì mỗi người có một cảm nhận riêng về tác phẩm văn học. Đặc biệt, để đạt điểm cao môn văn còn đòi hỏi vốn kiến thức xã hội rộng để làm tốt câu nghị luận xã hội trong đề thi. Quả thật, Nếu có sự yêu thích, chịu khó môn văn thật sự rất dễ học và dễ thi; vì môn Văn ở một góc độ nào đó là một môn năng khiếu, dễ đáp ứng những nhu cầu học tập và giải trí. Ngược lại, môn Văn phức tạp hơn so với những môn Toán, Lý, Hóa hay Sinh…

Làm văn nghị luận

- Văn nghị luận là loại văn được viết nhằm xác lập cho người nghe, người đọc một tư tưởng, quan điểm nào đó. Văn nghị luận phải có luận điểm rõ ràng, có lí lẽ, dẫn chứng thuyết phục. Những tư tưởng, quan điểm trong bài văn nghị luận phải hướng tới giải quyết những vấn đề đặt ra trong cuộc sống, xã hội thì mới có ý nghĩa.

- Các dạng bài văn Nghị luận: Trong nhà trường, người ta thường chia bài văn nghị luận thành 2 dạng đề văn là nghị luận xã hội và nghị luận văn học và tùy theo mỗi yêu cầu khác nhau về lĩnh vực kiến thức người ta tiếp tục chia theo nhiều tiểu loại khác: Nghị luận về một hiện tượng đời sống, nghị luận về một tư tưởng đạo lí, nghị luận về một tác phẩm trữ tình, một tác phẩm văn xuôi, một đoạn văn xuôi…

Các kiến thức cần thiết

- Nhìn chung môn Làm Văn là môn học thực hành. Vì vậy, chúng ta cần chú trọng việc thực hành, tăng cường kĩ năng đọc, viết và hơn nữa là trải nghiệm cuộc sống; Nghĩa là cần có độ quan sát và cảm nhận cuộc sống ở góc độ riêng tư cá nhân… Điều này đặc biệt, quan trọng đối với bài văn nghị luận xã hội.

- Làm văn là môn học thực hành mang tích tích hợp kiến thức của nhiều phân môn, thậm chí là bộ môn. Một đề Làm văn bao giờ cũng hướng người viết đến 3 khối kiến thức cơ bản: Giảng văn (kiến thức và năng lực cảm thụ về tác giả, tác phẩm, hình tượng nhân vật…), Tiếng Việt (kiến thức và kĩ năng sử dụng tiếng Việt, cách đặt câu, dùng từ, cách diễn đạt, biểu đạt…) và Làm văn (kiến thức và kĩ năng vận dụng các thao tác nghị luận, các kiểu, các dạng bài viết…).

- Một bài thi đạt điểm cao trước tiên phải có hình thức trình bày rõ ràng sạch đẹp. Rất nhiều người coi thường việc này trong khi hình thức trình bày không chỉ giúp cho bài viết được sáng rõ, sạch đẹp và cẩn thận mà còn giúp người chấm có điều kiện đọc trọn vẹn mạch văn, cảm nhận và thẩm định chính xác bài văn. Ngoài ra, muốn đạt điểm cao thì cần đi đúng trọng tâm của đề bài, trả lời ngắn gọn, xúc tích và đủ ý. Để làm điều đó, các em học sinh phải nắm chắc và đọc thật kĩ kiến thức cơ bản trong sách giáo khoa (tác phẩm, các kĩ năng, kiến thức ngôn ngữ…), tránh việc “học đông học tây” nhưng cuối cùng không nắm được những điều cơ bản.

Đặc trưng của văn nghị luận

- Văn nghị luận là loại văn được viết nhằm xác lập cho người nghe, người đọc một tư tưởng, quan điểm nào đó. Văn nghị luận phải có luận điểm rõ ràng, có lí lẽ, dẫn chứng thuyết phục. Những tư tưởng, quan điểm trong bài văn nghị luận phải hướng tới giải quyết những vấn đề đặt ra trong cuộc sống, xã hội thì mới có ý nghĩa.

- Một số khái niệm cần nắm chắc khi làm văn nghị luận:

+ Lập luận là cách trình bày lí lẽ trong bài văn nghị luận. Lập luận thường phải đảm bảo 2 yêu cầu là lập luận phải chặt chẽ, lí lẽ phải sắc bén. Ngoài ra còn phải chú ý giọng văn đanh thép, hùng hồn. + Luận đề là chủ đề, là vấn đề được đưa ra để bàn luận trong bài văn nghị luận. Trong nhà trường, Luận đề thường được đưa ra ở dạng đề bài.

+ Luận điểm là ý chính, là điểm quan trọng được nêu ra nhằm làm rõ cho luận đề.

+ Luận cứ là căn cứ để lập luận, chứng minh hoặc bác bỏ cho một một luận điểm hoặc nhằm mục đích làm rõ cho luận điểm.

+ Luận chứng là chứng cớ làm chỗ dựa cho lập luận(Luận chứng đầy đủ và chính xác), là sự chứng minh một phán đoán (của người viết) là đúng hay không, dựa trên các phán đoán (khác) đã biết là đúng. (Bản luận chứng).

Dựng đoạn và liên kết đoạn

- Đoạn là một đơn vị ngôn ngữ cấu tạo nên văn bản nhằm trình bày một phần nội dung, một mặt, một khía cạnh… trong văn bản. Việc dựng đoạn, liên kết đoạn trong một bài văn nghị luận là rất quan trọng vì nó góp phần vào việc hoàn chỉnh văn bản.
- Dựng đoạn là cách thức, nguyên tắc tạo ra một đoạn văn trong một bài văn nghị luận; thể hiện một ý lớn, góp phần làm rõ, làm hoàn thiện bài văn nghị luận. Một đoạn văn hay một đoạn văn nghị luận được xác định từ chỗ viết hoa lùi đầu dòng cho đến chỗ chấm xuống dòng. Thông thường, một đoạn nghị luận sẽ chứa đựng và tương đương với một luận điểm trong bài văn nghị luận. Về kết cấu, chúng bao gồm một số loại câu sau đây: Câu chủ đoạn (câu nêu lên ý chính, ý chứa luận điểm của cả đoạn, câu chủ đoạn cần ngắn gọn rõ ràng); Các câu phát triển đoạn (gồm một số câu liên kết nhau như câu giải thích, câu dẫn chứng, câu phân tích dẫn chứng, câu so sánh, câu bình luận,…); Câu kết đoạn (câu nhằm nhận xét, đánh giá vấn đề vừa triển khai, làm tiểu kết cả đoạn). 
- Liên kết đoạn là cách thức làm cho các đoạn văn trong văn bản liên kết, phụ thuộc lẫn nhau, hướng vào nhau tạo nên sự chặt chẽ về nội dung và hình thức của văn bản đó. Có 2 hình thức liên kết đoạn: liên kết nội dung (là làm cho tất cả các câu văn trong đoạn văn, đoạn văn trong bài văn phải hướng vào một luận đề, làm rõ luận đề... nhằm làm cho nội dung bài văn trở nên chặt chẽ, tránh lan man, xa đề, lạc đề) và liên kết hình thức (là sử dụng các phương tiện ngôn ngữ như: câu nối, từ nối, quán ngữ, các phép điệp, đối, song hành… làm cho các câu trong đoạn văn, các đoạn trong bài văn phụ thuộc vào nhau, không thể tách rời nhằm giúp cho việc triển khai ý thêm dễ dàng, làm cho bài văn trở nên dễ đọc, dễ hiểu, có tính mạch lạc, rõ ràng).

Thao tác lập luận trong văn nghị luận

- Thao tác là việc thực hiện một chuổi động tác tuân theo trình tự và yêu cầu kỹ thuật nhất định. Tuy nhiên, khác với các thao tác kĩ thuật thông thường, thao tác lập luận chủ yếu diễn ra trong tư duy, trí tuệ và được diễn đạt lại bằng ngôn ngữ nhằm triển khai lí lẽ một cách lôgic, nhằm phát hiện thêm những chân lí mới từ chân lí đã có.

- Một thao tác lập luận bao gồm ba yếu tố cơ bản: Yếu tố lập luận (lí lẽ, chứng cứ, kết luận); Cách triển khai lập luận (diễn dịch, quy nạp, tổng - phân - hợp, nêu phản đề, so sánh, vấn đáp, phân tích nhân quả); Phương tiện diễn đạt trong lập luận (miêu tả, tự sự, thuyết minh…). Một số thao tác lập luận tiêu biểu trong văn ghị luận: Thao tác lập luận giải thích, Thao tác lập luận phân tích, Thao tác lập luận chứng minh, Thao tác lập luận bình luận, Thao tác lập luận bác bỏ, Thao tác lập luận so sánh,…